Mo‘olelo Ali‘i

Author: 
Hānaiakauatuahine

 

Hūī! Aloha mai nō kākou, e nā mamo ola a nā ali‘i o Hawai‘i nei. E maliu mai nō ko Keawe, ko Pi‘ilani, ko Kākuhihewa, ko Mano, me ko Kahelelani nō ho‘i, a pili ke ēwe i ka ‘iewe.

Eia he wahi ha'awina pili ali'i i noi 'ia ma kahi papa 'ōlelo Hawai'i o ke kulanui o Hawai'i i Mānoa. Haku a hō'ili'ili 'ia kēia mau mo'olelo pōkole i ka hopena o ke kau mua o ke a'o 'ana o kēia mau haumāna i ka 'ōlelo makuahine. Ma o kēia 'ano hana 'o ka ha'i mo'olelo a me ka hana noi'i i kanu pa'a 'ia ai ka hua - na ka ua Tuahine e hānai mai.*


HAWAI'I

No Keawe
Na Lehua Ka'uhane

He ali'i kaulana 'o Keawe o ka mokupuni 'o Hawai'i. 'O Keakealani ka inoa o kona makuahine. 'O Kanaloakapulehu ka inoa o kona makuakāne. 'O Keawe ka makuakāne o nā keiki he nui me nā wāhine like 'ole he nui. 'O ia ke kupuna o nā kanaka he nui ma ka mokupuni 'o Hawai'i. He mau keiki kaulana 'o Ke'eaumoku a 'o Kalaninui'īamamao. He ali'i 'o ia no nā moku 'o Kona, 'o Kohala, a 'o Ka'ū. Makemake 'o ia e huaka'i. "Maka'ula 'o Keawe ma Kaua'i, 'ōhule 'o Keawe ma Hawai'i." He 'ōlelo no'eau kēia no Keawe. Ua kūkulu a'e 'o ia i ka Hale o Keawe i Hōnaunau ma Hawai'i. Aia ma loko o ka hale nā wailua o nā ali'i. I ka make 'ana o Keawe, ua waiho 'o ia i kona mau iwi ma ke kā'ai. "Ho'i 'o Keawe a kū i ke kā'ai." He 'ōlelo no'eau kēia no Keawe. I kona make 'ana, 'o Kalaninui'īamamao ke ali'i o Ka'ū a 'o Ke'eaumoku ke ali'i o Kona a me Kohala.

No Kalani'ōpu'u
Na Māhie Atay

Aloha, 'o Kalani'ōpu'u kēia. No Hawai'i mai 'o ia. 'O Kalaninui'īamamao kona makuakāne. 'O Kamāka'imoku kona makuahine. 'O Kalola kāna wahine. Akā, 'a'ole 'o ia e mālama i kāna wahine. 'O ia ka makuakāne a nā keiki kāne māhoe. He ali'i akamai a ikaika 'o ia. Ua kālua 'o ia i ke kahuna 'o Ka'akau. Ua make 'o Keawe'ōpala iā ia. Ma hope, ua noho ali'i 'o ia i Hawai'i i ka makahiki 1754. Puni 'o ia i ke kaua. Ua hana 'o ia i ke kaua i Maui, a ua make. Ho'i aku 'o ia i Kealakekua, akā ma hope aku ho'i aku 'o ia i Maui e kaua iā Kahekili. Mahalo!

No Kīwala'ō
Na Scott Saito

'O Kīwala'ō ke keiki a Kalani'ōpu'u. Ua lilo 'o Kīwala'ō i ali'i nui ma o kona makuahine 'o Kalola. 'O Kamehameha kona hoahānau. Ua make aku 'o Kalani'ōpu'u i ka makahiki 1792. Ua lawelawe aku 'o Kamehameha i ka ho'olewa. He mea hō'ino kēlā iā Kīwala'ō. 'O Kalani'ōpu'u ke ali'i o Hawai'i. Ua hā'awi aku 'o ia i kona mau 'āina iā Kīwala'ō. Ua hā'awi aku 'o ia i ke kūlana noho ali'i iā Kīwala'ō. Ua hā'awi aku 'o ia iā Kūkā'ilimoku iā Kamehameha. Ua mahele aku 'o Kīwala'ō i ka moku i waena o nā ali'i. 'A'ole 'o Kamehameha i 'ae i ka mahele o ka 'āina. 'O Keōua ke kaikua'ana o Kīwala'ō. Ua pili mai 'o Keōua i ka pū'ali koa o Kīwala'ō. Ua kaua aku lāua iā Kamehameha. Ua make aku lāua iā Kamehameha. Ua pōkole ka noho ali'i o Kīwala'ō.

No Lonoikamakahiki
Na Ke'ala 'Anae-Onishi

'O Lonoikamakahiki kona inoa. He ali'i 'o ia i ka mokupuni 'o Hawai'i. No Nāpo'opo'o mai 'o ia i Kona i Hawai'i. Kaulana kona mo'okū'auhau. 'O kona mau mākua 'o Keawea'umi a 'o Haokalani. 'O kona mau kūpuna kuakahi 'o Liloa a 'o 'Akahiakuleana. Ua hānai a'e 'o Hauna a 'o Loli iā ia; 'o lāua nā kāula o kona makuakāne. I kona wā kamali'i, ua a'o 'ia ka loina kaua a me ka loina hākōkō iā ia. A, ua a'o 'o ia i ka loina ho'opa'apa'a maiā Kawa'amaukele, ke kilo lani o'o. Ua kōkua kēia mau kāne no'eau iā ia e holopapa i kona mau hoa paio, a penei ke 'ano o Kamalālāwalu no Maui.

'O Kaikilaniwahineali'iopuna ka wahine a Lonoikamakahiki. Mai ho'omake 'o ia i kāna wahine me ka papamū i Kalaupapa i Moloka'i. Ua lili 'o Lonoikamakahiki no ka mea ua lohe 'o ia i ka leo o ka ipo a kāna wahine. Ua hele mai 'o ia i O'ahu. Ua noho 'o ia i Kailua me Kākuhihewa, ke ali'i. Ua ho'oholo malū ka 'ohana o Lonoikamakahiki e ho'omake iā ia inā ua ho'i mai 'o ia i Hawai'i. Ua hele mai 'o Kaikilani i O'ahu e a'o iā Lonoikamakahiki i ke kipi. Ua kala 'o ia iā Kaikilani. A, ua ho'i 'o ia me ia i Hawai'i. Ua lanakila 'o Lonoikamakahiki i nā kaua i laila a ua noho aupuni a'e 'o ia i ka mokupuni 'o Hawai'i.

No Kōīhala
Na Jodee Inouye

'O Kōīhala ka inoa o ke ali'i. He ali'i maika'i 'ole 'o ia. No Ka'ū mai 'o ia. Ua holo aku 'o ia e kipa iā Kona. Ua kauoha 'o Kōīhala i nā kānaka e ho'omākaukau i ka 'ai. Ua makemake 'o ia i ka 'ai, a ua makemake 'o ia e hui me lākou i Wai'ahukini. Kali nā kānaka, akā ua kā'alo ke ali'i iā Wai'ahukini. E holo ana 'o Kōīhala i Kā'iliki'i. Ua lawe nā kānaka i ka 'ai i Kā'iliki'i. Akā, e holo ana ke ali'i e hele i Kapu'a. Eia hou, ua lawe nā kāne i ka 'ai i Kapu'a. Ua holo mau ke ali'i i Ka'alu'alu. Ua hele aku lākou i kēlā 'ao'ao. Pōloli loa a māluhiluhi loa nā kānaka. Akā, ua noho 'o Kōīhala i kona wa'a e nānā i nā kānaka. No laila, ua 'ai iho nā kāne i ka mea 'ai, a ua piha nā 'umeke i ka pōhaku. Huhū loa 'o Kōīhala, a ua hoe 'o ia i Ka'alu'alu. 'Ōlelo nā kūpuna: "Kau 'ino 'au wa'a o Ka'alu'alu." Ua holo aku ke ali'i i nā kāne, a ua 'ōlelo 'o ia, "E 'ai kākou!" "'Ae," i 'ōlelo ai nā kānaka hana. A, ua hailuku lākou iā Kōīhala a make loa.

MAUI

No Kahekili
Na Kelly Foutz

He ali'i 'o Kahekili no Maui. Ua noho ali'i 'o ia ma hope o ka make 'ana o kona kaikua'ana 'o Kamehamehanui i ka makahiki 1775. He ali'i mākaukau loa a mana 'o ia ma ka wā o ka ho'opili 'ana iā 'Eulopa. I Nowemapa i ka makahiki 1778, ua hō'ea 'o Kāpena Kuke i Maui. Ua 'ike 'o ia i nā kaua kūloko i waena o ko Hawai'i pae 'āina. Ua kaua 'o Kahekili i O'ahu i ka makahiki 1783. Ua lanakila aku 'o ia ma luna o ke ali'i 'o Kahahana o O'ahu. Ua hakakā aku 'o Maui, a 'o O'ahu, a 'o Kaua'i i nā mokupuni 'ē a'e. Ua loa'a aku 'o O'ahu, 'o Moloka'i, a 'o Lāna'i iā ia. A laila, ua noho ali'i kāna keiki kāne 'o Kalanikūpule i O'ahu; he ali'i kona kaikaina 'o Ka'eo i Kaua'i. 'O kona 'ohana kēia: 'O kona kaikuahine 'o Kalola. 'O Kauwahine kāna wahine. 'O nā keikikāne a lāua 'o Kalanikūpule a 'o Koalaukani. 'O nā inoa o nā kaikamāhine a lāua 'o Ka'ilikauoha a 'o Kalola 'elua. 'O kāna wahine 'ē a'e 'o Kawaokaohele. 'O Kelea ke kaikamahine a lāua. 'O Waikīkī kona aupuni a i kona make 'ana i ka makahiki 1794.

No Liliha Keku'iapoiwa
Na Shari Onizuka

'O Liliha Keku'iapoiwa ko'u ali'i. He ali'i wahine 'o Keku'iapoiwa. Ua hānau 'ia mai 'o ia i ka makahiki 1746 i Maui. No ka 'ohana o nā ali'i ki'eki'e mai 'o ia i Maui a me Hawai'i. 'O Kalola kona makuahine. 'O Keōua kona makuakāne. 'O Kīwala'ō kona kaikunāne hapa a me kāna ipo. Ua male 'o ia iā Kīwala'ō a ua lilo 'o ia i mō'ī wahine. Ua hānau 'o ia i kāna keiki kāne 'o Kamehameha me Keōuakupuapāikalaninui. Ua makemake 'o ia e 'ai i ka 'ōnohi ali'i, akā ua hā'awi lākou i ka 'ōnohi manō iā ia. 'O kēia ka hō'ailona o ke keiki kaua o nā ali'i, he kipi. Ua ho'olālā lākou e pepehi a make iā ia, akā ua hūnā 'o ia i ke kamaiki i ke ana a 'elima wale nō ona makahiki. Ua hānau 'o ia i kāna kaikamahine 'o Keōpūolani me Kīwala'ō. 'O kāna kaikamahine 'o Keōpūolani ka wahine punahele a kāna keiki kāne 'o Kamehameha. Ua make 'o ia i ka makahiki 1815. Ua kanu 'ia kona mau iwi i Hawai'i.

O'AHU

Ke Ali'i Wahine Hope
Na Keānuenueokalani Williams

Ua hānau 'ia 'o Lydia Kamaka'eha Pākī ma Honolulu i ka makahiki 1838. 'O Keohokālole kona makuahine a 'o Kapa'akea kona makuakāne. Ua hānai 'ia aku 'o ia ma kona hānau 'ana. 'O Abner Pākī kona makuakāne hānai. 'O Konia ka wahine a Pākī. Ua a'o 'o ia ma ke kula ali'i. Ua 'ōlelo poeko 'o ia i ka 'ōlelo haole. He wahine akamai loa 'o ia. Ma hope aku, ua make 'o Kalākaua a ua pi'i 'o Lili'uokalani i ka noho ali'i. 'O Lili'uokalani kona inoa ali'i. Ua hoihoi loa nā haole iā Hawai'i. Ua ikaika a kūpa'a 'o Lili'uokalani. 'A'ole i makemake nā haole i nā mana'o o Lili'uokalani. Ua ho'opa'ahao 'ia 'o Lili'uokalani ma ka hale ali'i 'o 'Iolani. Ma hope aku, ua pāku'i 'ia 'o Hawai'i iā 'Amelika Hui Pū 'Ia. Ua kaumaha loa 'o ia. Ua haku 'o ia i ke mele 'o "Aloha 'Oe." 'O ke ali'i hope loa 'o Lili'uokalani i nā mokupuni 'o Hawai'i.

No Vikolia Ka'iulani
Na Lisa Oliveira

Ua hānau 'ia ke kamāli'i wahine 'o Vikolia Ka'iulani ma Hawai'i i ka lā 16 o 'Okakopa, makahiki 1875. He hapa haole 'o ia. 'O ke kamāli'i wahine 'o Miriam Likelike kona makuahine. 'O ia ke kaikua'ana o Kalākaua a me Lili'uokalani. 'O Archibald Scott Cleghorn kona makuakāne. No Kekokia mai 'o ia. Noho lākou i 'Āinahau ma Waikīkī. Ua make kona makuahine i ka makahiki 1887. 'Ōlelo 'o ia iā Ka'iulani: "'A'ole 'oe e lilo i mō'ī wahine." Ua hele 'o Ka'iulani i ke kula ma 'Enelani i ka makahiki 1889. Noho 'o ia i laila i 'ehā makahiki. I ka makahiki 1893, ho'okāhuli 'ia ke aupuni Hawai'i. 'A'ole 'o Ka'iulani ke kamāli'i wahine. Hele 'o ia i 'Amelika e noi i ke kū'oko'a no Hawai'i. Ho'ohenehene ka po'e 'Amelika iā ia. Make ke kamāli'i wahine 'o Vikolia Ka'iulani i ka makahiki 1899 i Hawai'i.

No Princess Miriam Kekauluohi Keahilapalapa Kapili Likelike
Na Ka'ohe Susa

'O Princes Miriam Kekauluohi Keahilapalapa Kapili Likelike kēia. Ua hānau 'ia 'o ia i ka lā 'umikumamākolu o Ianuali i ka makahiki 1851. 'O ia ke kaikamahine a Kapa'akea a 'o Keohokālole. 'O ia ka hele hope a David Kalākaua a 'o Lydia Lili'uokalani. Ua hānai 'ia 'o ia i Kona i Hawai'i a i kona makahiki 'eono. Ua ho'i mai 'o ia i Honolulu, a ua noho kuleana 'o ia i ka Roman Catholic Sisters. Ua male 'o Princess Likelike iā Archibald Scott Cleghornn i ka lā iwakāluakumamālua o Kepakemapa i ka makahiki 1870. He haole 'o ia. Ua hele mai 'o Cleghorn i Hawai'i ma hope o ka nohona i Aotearoa. Ma hope o kā lāua male 'ana, ua kipa aku lāua iā Auckland, Sydney, a me Melbourne. I ka lā 'umikumamāono o 'Okakopa i ka makahiki 1875, ua hānau 'ia 'o Princess Victoria Ka'iulani, kā lāua kaikamahine. Ua alaka'i 'o Princess Likelike a 'o Princess Lili'uokalani i ka ho'okūkū ho'ālohaloha i ke mele. 'O "'Āinahau" ke mele kaulana loa a Likelike, no ko lāua hale noho i Waikīkī. Ua kāko'o 'o ia i nā 'aha a me nā kapalō hīmeni he nui i Honolulu. Ko'iko'i 'o Princess Likelike i ka ho'omōhala a me ka ho'omau i ke mele Hawai'i. I ka makahiki 1878, ua ho'onoho 'ia 'o ia ke kia'āina o Hawai'i. Ua kaulana loa 'o ia a ua kipa 'o ia i nā mokupuni. Ua make 'o Princess Likelike i ka lā 'elua o Pepeluali i ka makahiki 1887, i kona makahiki kanakolukūmāono.

KAUA'I

No Kawelo
Na Ashley Kawaihalau

'O Kawelo kēia. No Kaua'i mai 'o ia. 'O kona one hānau 'o Hanamaulu. 'O ia ke keiki kāne 'ekolu a Ma'ihuna a 'o Malaiakalani. Ua hānai kona mau tūtū iā ia. Ua noho 'o ia i Wailua ma Kaua'i, a i Waikīkī ma O'ahu. 'O Kānewahineikiaoha kāna wahine. No O'ahu mai 'o ia. He kāne nui 'o Kawelo, a 'ai nui 'o ia. Ua hopu 'o ia i ka i'a kupua nui. 'O Uhumāka'ika'i ka inoa o ka i'a. Ua kauō ka i'a iā ia i Ni'ihau a Kaua'i, a ho'i i O'ahu, a pakele 'o ia. Mākaukau 'o ia i ka lā'au kaua a me ka ihe. Ua ho'i 'o ia i Kaua'i e hakakā i ke ali'i kaulike 'ole. 'O 'Aikanaka ke ali'i. Ma hope aku, kipi 'o 'Aikanaka, Kaelena, a me nā kāko'o e kū'ē iā Kawelo, akā luku 'o ia iā lākou. 'O ia ke ali'i o Kaua'i, a ua aloha 'ia 'o ia e nā kanaka a pau.

KAHIKI

No Mo'ikeha
Na Tiani Kajiwara

'O Mo'ikeha ka inoa o ke ali'i nui. No Moa'ulanuiākea, Tahiti mai 'o ia a me kāna wahine. 'O La'amaikahiki ka inoa o kāna keiki kāne. Ua ho'ohihi 'o Mo'ikeha iā Lu'ukia. 'O ia ka wahine a 'Olopana, ke kaikua'ana o Mo'ikeha. Ma hope iho, ua male 'o Mo'ikeha a me Lu'ukia. Aloha nui 'o Mo'ikeha iā ia. He kāne lawehala 'o Mua. Ua kūlia 'o ia e moku ka piko o Lu'ukia a me Mo'ikeha no ka mea ua huāhuā 'o ia. Ma hope iho, ua hana 'ino 'o La'a iā Mo'ikeha. Me ka pu'uwai kaumaha, ua hele aku 'o Mo'ikeha mai Tahiti me kona 'ohana. Pae lākou ma nā mokupuni a pau o Hawai'i. Ua makemake nui 'o Mo'ikeha i ka mokupuni 'o Kaua'i, no laila ua noho 'o ia ma Kaua'i. Ua male 'o ia i 'elua ali'i wahine. He mau tita lāua. He ali'i 'o ia no Kaua'i. Noho 'o ia i Wailua a me Waimea. 'O ia ka makuakāne a 'elima keiki kāne.


The ali‘i biographies recorded above are the product of an end-of-the-semester assignment given to the students of a Hawaiian 101 class at the University of Hawai‘i at Mānoa. Their instructor wrote the introduction that appears at the top of this piece; her concluding sentence, in loose translation, reads: "It is through activities of this sort - the acts of noi'i (knowledge seeking) and ha‘i mo‘olelo (story/history telling) - that the seed is firmly planted; it is the Rain Tuahine of Mānoa that will nourish this seed." It is for this reason that we have given these 11 authors the collective name Hānai-a-ka-ua-tuahine, Nourished-by-the-Rain-Tuahine.