Mai Pō i ka Lā

Author: 
Keli‘i Collier

 

Aia nō i ke au a ka wāwae.

Whichever current the feet go in.
Hawaiians did not like to be asked where they were going and this was the usual answer given when so asked. It was felt that discussing any business such as fishing or birdcatching beforehand results in failure.
--Mary Kawena Pūku‘i, ‘Ōlelo No‘eau, #649.

 

I kēlā kau i hala iho nei, ua mālama ‘ia kekahi papa ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kulanui i Mānoa. ‘O ka makahiki mua ia, kau ‘elua. No kahi ha‘awina kākau, koi ‘ia ka ‘imi ‘ana i ‘ōlelo no‘eau i ho‘opa‘a ‘ia ma ka puke ‘Ōlelo No‘eau, he ‘ōlelo ia i hoihoi i ka haumāna nāna e noi‘i aku. A laila, haku ‘ia he mo‘olelo hou i mea e wehewehe ai i ka ‘ōlelo i koho ‘ia, me ka ‘ī ‘ana nō ho‘i i ua ‘ōlelo ho‘okahi ala. Eia mai ‘elima mo‘olelo po‘okela i loa‘a mai. Pili ‘ekolu mo‘olelo i ke ‘ano o ko kākou nohona i kēia au; hō‘ike mai nā mo‘olelo i koe i ka mo‘olelo ka‘ao ‘ana o kekahi wā. Ma ka ‘ōlelo no‘eau a me ka ‘ōlelo makuahine nō na‘e e pili mau ai nā au ‘oko‘a.


I kēia mau lā, ua anu ka ‘āina a ua moloā ke kai. Ua kaumaha ke kumu lā‘au, ‘a‘ohe leo o ka manu, ‘a‘ole i holo ka i‘a, ua māluhiluhi ke kahawai, a ua huhū ka makani. Ke hele wāwae ala ka po‘e ma lalo o ka pō. ‘Oi aku ka ‘aoa o ka ‘īlio. ‘Oi aku ka maka‘u o ka ‘ulu e ulu. E make ana nō ho‘i nā kalo i ka pō mai kēia manawa a mau loa aku. ‘A‘ohe ‘ai a nā Kānaka Maoli. No ke aha? No ka mea, ua ‘ai ‘ia ka lā e ka manō.

He kākau nūpepa au. Ke ‘imi ‘ia nei ka nūhou e a‘u. Akā, ‘a‘ole hiki ia‘u ke nānā i ka po‘e e hele wāwae ana i ka uka. No laila, kalaiwa au i kahakai ma ke ahupua‘a ‘o Mākua i ka moku ‘o Wai‘anae ma ka mokupuni ‘o O‘ahu. Aia ka lawai‘a i lalo o ke kumu pūhala. Ke noho ala ‘o ia i ka moena lauhala a ke ne‘e ‘āwīwī ala kona mau lima. He mau ‘upena mahae ko ka lawai‘a. Ua hele wāwae au iā ia a kāhea me ka leo nui, “Hūī! Aloha mai kāua.” Ua ‘ōlelo ‘o ia ia‘u, “Aloha mai, e ke kākau nūpepa.” Ua ‘ike ka lawai‘a ia‘u. “E ka lawai‘a, ‘o wai kou inoa?” “‘O Kahonuaho‘ōla ko‘u inoa. ‘O Kahua‘ōlelo kou inoa, ‘a‘ole anei?” Ua ‘ike ka lawai‘a i ko‘u inoa. Ua ‘ōlelo au, “‘Ā ‘oia.” Ua ‘ōlelo ‘o Kahonuaho‘ōla, “E noho paha i ka moena lauhala.” No laila, ua noho au.

“Makemake ‘oe e ‘ike i ka lā” i nīnau mai ‘o ia. “E, e, e… ‘O ia ka mea nui,” i pane ai au. Ua ‘ōlelo ‘o Kahonuaho‘ōla, “E ho‘olohe paha ia‘u. Ala ka lā i kakahiaka nui ma ke ahupua‘a ‘o Waimānalo i ka moku ‘o Ko‘olaupoko. Ua hau‘oli nō ‘o ia i ke kipa i ke keiki, ka honu, ka manu, ka i‘a, ke kalo, ka ‘uala, ka makani, a me ka wai…, akā ha‘i aku ka lā i kona mana‘o i kēlā me kēia po‘e: 'I kēia lā, e pi‘i ‘ia a‘e ana ka lewa ho‘omakua e a‘u. E ‘imi ana au i ke ahupua‘a ‘o Ka‘ena a e hiamoe wale ana nō i laila.' ‘O kona kuhihewa kēia. Ua lohe ka manō i ka mana‘o o ka lā.”

Ua kau ‘o Kahonuaho‘ōla i kāna ‘upena ma luna o ka moena lauhala. Ua ‘ike ‘o ia ia‘u a ‘ōlelo, “E hele aku kāua!” Ua hele wāwae māua i kona wa‘a ma luna o ke one. ‘Elua noho o ka wa‘a. ‘Oi aku ka nui o ko‘u noho ma mua ona. Ua pule māua a ma hope iho, ua ‘ōlelo ‘o Kahonuaho‘ōla, “Hiki iā ‘oe ke komo i loko o ka wa‘a.” “Hiki nō,” i pane ai au. Ua pahu ka lawai‘a i ka wa‘a i ke kai a komo ‘o ia ma luna o kona noho. Ua hoe māua i Ka‘ena.

‘A‘ohe makani o ke kai a ua waikālā ke kai i ka mahina e hulahula ana ma luna o ko māua mau po‘o. He pō nani ia. Holo nā nai‘a ma ka ‘ao‘ao o ka wa‘a. Mino‘aka a kani ‘ahē lākou. E hoe ana nō māua ‘o Kahonuaho‘ōla e ‘imi ana iā Ka‘ena. “Hūī, e ka manō… hūī, e hele mai e ka manō,” ke kāhea leo nui nei ka lawai‘a. Ke kīkēkīkē ‘ia nei ka ‘ao‘ao o ka wa‘a e ia. “Hūī, e hele mai paha e ka manō.” Ma hope iho, hiki iā māua ke kaula‘ela‘e i Ka‘ena. “He aha kēlā?! He aha kēlā,” i ‘uā ai au. “He alaula kēlā i ke kai hohonu.” Ka‘awili au e ha‘i aku iā Kahonuaho‘ōla, akā ‘a‘ole ‘o ia e noho ana ma loko o ka wa‘a.

“Auē! Aia i hea ka lawai‘a,” i nīnau ai au. ‘Oi aku ka mākaukau o Kahonuaho‘ōla ma mua o‘u. “Auē nō ho‘i ē!” Ua hahai ‘ia ke alaula e a‘u. Ua mā‘alo au iā Mākaha, Honouliuli, Hālawa, a me Waikīkī. Ua hoe ‘ia ka wa‘a e a‘u i Waimānalo. “Hū ke kena o ko‘u mau lima!” Aia ke alaula ma lalo o ke kai ma ke ahupua‘a ‘o Waimānalo. “Hiki ia‘u ke nānā i ke alaula e pāla‘ela‘e ana ma lalo o ke kai.” Ua lohe au i ka pakī a ka‘awili a ‘ike au iā Kahonuaho‘ōla e noho ana i loko o ka wa‘a. Ke puka mālie a‘e nei ka lā mai ke kai mai. Kani ka manu. Lele ka nai‘a. A kāhea leo nui ‘o Kahonuaho‘ōla i ka lā, “E ho‘olohe paha: Aia nō i ke au a ka wāwae.”

 

© Keli‘i Collier, 2003.