Keiki (Ke) Kāne Moloā

Author: 
Jace Balauro

 

A nui mai ke kai o Waialua, moe pupu‘u ‘o Kalena i Hale‘au‘au.
When the sea is rough at Waialua, Kalena curls up to sleep in Hale'au'au.

Applied to a person who prefers to sleep instead of doing chores. A play on lena (lazy), in Kalena, who was a fisherman, and hale (house) in Hale'au'au.
-- Mary Kawena Pukui, 'Ōlelo No'eau, 121.
 
 

 
 

I ka wā kahiko, he keiki kāne ‘o Kamoloā. I ko Kamoloā wā ‘ōpiopio, ua hana a pau kona makuahine no Kamoloā. Ua kuke a ua ho‘oma‘ema‘e ‘o ia, a ‘a‘ole ‘o ia i hā ‘awi i nā hana iā ia. A laila ua ulu ‘o Kamoloā , akā ‘a‘ole nō i hana. Ua moloā loa ‘o Kamoloā , a mana‘o ‘o ia, ‘oi aku ka maika‘i o ka hiamoe ‘ana ma mua o ka hana ‘ana.

A laila, ha'alele 'o ia no ke kulanui. Ma laila, hui 'o Kamoloā i ke kaikamahine. 'O Lani kona inoa. Ua aloha nui 'o Kamoloā a no ka manawa mua loa, 'a'ole 'o ia moloā! Ua hana 'o Kamoloā, no ka mea makemake 'o ia e aloha ke kaikamahine iā ia. Ua kuke 'o ia, a ua holoholo me ia, a ua kū'ai mai 'o ia i nā mea nona. Ua mana'o 'o Lani, "Ua loa'a ke kāne maika'i loa ia'u." A laila ua ho'omaka lāua e noho pū. Akā, ua ho'omaka 'o Kamoloā e hana 'ole. Ua hana 'o Lani i ka hana a pau loa! Ua kuke, ua ho'oma'ema'e, a ua 'ohi 'o ia i ko Kamoloā lole ma luna o ka papahele. Ua like 'o ia me ko Kamoloā makuahine. Ua ho'i mai 'o ia mai ke kula nui, a ua hiamoe mau 'o Kamoloā ma luna o ke kokī.

Ua pūhili loa 'o Lani, pehea e ho'opau ai i kēia moloā. Ma mua, 'ōlelo 'o ia, "E Kamoloā, hiki paha iā 'oe ke 'ohi i kou lole ma luna o ka papahele?" A 'ōlelo 'o Kamoloā, "'Ae." Akā, ua ho'i mai 'o Lani mai ke kulanui mai, 'a'ole i hana 'ia e ke kāne, a ua hemahema ko lāua hale. Ua hiamoe 'o Kamoloā ma luna o ke kokī. A laila, ua kākau 'o ia i nā leka iā Kamoloā. Ma loko o ka leka, ua 'ōlelo iā ia, "E hana paha 'oe i kēia mau hana." Ua mana'o 'o ia, e mālama nō paha 'o ia i nā hana. Akā, ua ho'i mai 'o ia mai ke kulanui mai, a auē! 'A'ole nō i hana 'ia e ke kāne moloā! A laila, i kēlā manawa, kelepona 'o ia iā Kamoloā i ka hale. Ua 'ōlelo 'o ia, "Hiki paha iā 'oe ke hana? E 'olu'olu au iā 'oe i ko kāua moe pū 'ana." Hū ka 'āwīwī o ko Kamoloā kū 'ana! "E, e, e!" ua 'ōlelo 'o Kamoloā. Ua ki'i i nā mea ho'oma'ema'e a me nā mea 'ono e ho'omākaukau i ka 'aina ahiahi. A laila, ua ho'omaka 'o Kamoloā e 'ohi i kona lole a pau, akā ua māluhiluhi koke 'o ia, a hele i ke kokī e hiamoe. A mākaukau 'o Lani, ho'i mai i ko lāua hale. Hū ke kāpulu! Huhū loa 'o Lani. Ua noho nā mea ho'oma'ema'e ma luna o ka papahele. Ua pilau a ua palani i nā mea 'ai. Ua hiamoe 'o Kamoloā ma luna o ke kokī. Ua ho'āla 'o ia iā Kamoloā a 'uā iā ia, "A nui mai ke kai o Waialua, moe pupu'u 'o Kalena i Hale'au'au!" ('Ōlelo No'eau, 121) Akā, 'a'ole i maopopo iā Kamoloā. Ua 'ōlelo 'o Lani, "'O kēia kou manawa hope e ho'oponopono." "Hiki nō," i 'ōlelo 'o Kamoloā.

A laila, i ia lā a'e, ua hele 'o Lani a ki'i nō ho'i 'o Kamoloā i nā mea ho'oma'ema'e a me ka mea 'ai mai ka pahu hau. E hana ana nō 'o ia i kekahi hana! Akā, auē! Ua hiamoe 'o Kamoloā ma luna o ke kokī, a 'a'ole hana 'ia e ke kāne moloā. Ua ho'i mai 'o Lani, ua 'ike iā ia e hiamoe ana ma luna o ke kokī, a ua kelepona 'o ia i ko Kamoloā hoaaloha. 'O 'Aihue kona inoa. Ua hele 'o 'Aihue i ko Lani hale, a ua lawe pū i ke kokī me ke kāne hiamoe ma waho o ka hale. Ma hope o kekahi manawa, ua ala 'o Kamoloā a pōloli loa 'o ia. Akā, ua pa'a ka puka. A laila, ua 'imi 'o Kamoloā ma loko o ka hale mai ka puka aniani. Auē! 'Ike 'o ia iā Lani lāua 'o 'Aihue, kona hoaaloha, e lomilomi ana kekahi i kekahi. Ua 'uā 'o Kamoloā, "'A'ole maopopo ia'u! 'A'ole hiki ia'u!" A ua 'uā 'o Lani, "Ua 'ōlelo 'oe e loli ana 'oe, akā 'a'ole 'oe i hana, a laila ua ki'i au i ke kāne 'ē a'e e hana i nā hana!" Ua ho'opa'a 'o Lani i nā puka a ua waiho iā Kamoloā ma waho. No laila, mai moloā 'oe!

© Jace Balauro, 2004