Kāne (Ke) Ho‘okano

Author: 
Ka‘aimalani Spencer

 

E hu‘e mai ‘oe i ke koai‘e o Makawao!
Try uprooting the koai‘e tree of Makawao!

I defy you to tackle a lad of Makawao! A boast from a native of Makawao, Maui.
--Mary Kawena Pukui, ‘Ōlelo No‘eau ,298.

 

 

 
 

 
 

I kekahi lā, ua pā‘ani kekahi keiki i ka pō hīna‘i. A ua maika‘i loa ‘o ia i kēlā pā‘ani, akā he ‘umi wale ona makahiki. ‘O Ka‘ai kona inoa. No ka mokupuni ‘o Maui mai ‘o ia i Makawao. Nani loa ‘o Makawao a he ua ma‘a mau ko laila. Hiki iā ‘oe ke ‘ike i ke kuahiwi kaulana ‘o Haleakalā mai Makawao. Hū ka nui o kēlā mauna. He kāne maika‘i ‘o Ka‘ai, akā ho‘okano loa ‘o ia. No laila, ‘a‘a ‘o ia i ka po‘e a pau i ka manawa a pau. No ka mea, mana‘o ‘o ia, "‘O au ka ‘oi loa." Nui kona po‘o.

A he 'umikūmāiwa ona makahiki, ua hui 'o ia me kona hoa paio ma ka hui pō hīna'i o Moloka'i ma ka mokupuni 'o Moloka'i. 'O Waipahe ka inoa o kona hoa paio a maika'i loa nō ho'i 'o ia i ka pō hīna'i. No laila, 'a'ole makemake kekahi i kekahi; hana 'ino lāua kekahi i kekahi. Akā, 'a'ole lāua i hakakā i kēlā manawa, 'uā wale nō. I kekahi manawa, ua 'ōlelo lāua:

Ka'ai: E Waipahe, e ne'e 'oe! 'O au ka 'oi ma 'ane'i, 'a'ole 'o 'oe.

Waipahe: Auē! 'A'ole maopopo ia'u kou 'ōlelo. 'O kēia ka mokupuni 'o Moloka'i nei, no laila 'o au ka heke ma 'ane'i!

Ka'ai: E ho'i aku i kou māmā. 'O ko'u pā'ani kēia.

Waipahe: E 'ike ana kāua ma hope o ka pā'ani.

Auē! 'Alua, 'akolu kēia hana. Ma hope o ka pā'ani, ua lanakila ka hui o Moloka'i. No laila, ua huhū loa 'o Ka'ai iā Waipahe, a makemake 'o Ka'ai e hakakā iā Waipahe. Akā, 'oi aku ka ikaika o Waipahe ma mua o Ka'ai. No laila, ua mana'o 'o Ka'ai, "'A'ole hiki ia'u ke hakakā i kēia manawa, akā hiki ma hope aku." A ho'i ka hui pō hīna'i i ka mokupuni 'o Maui, ua hele 'o Ka'ai i ka hale ho'oikaika kino e hāpai mea kaumaha i laila a e ho'oikaika i kona kino.

A ua pau ke kau pō hīna'i. Ua 'ike 'o Waipahe iā Ka'ai e holoholo ana i ka hale 'aina me kona mau hoaaloha i Makawao. E 'ai ana lākou, akā ua 'ai 'ia ka mea 'ai a pau e Ka'ai. A pau ko lākou 'ai 'ana, ua hele lākou i waho o ka hale 'aina. Ua 'ike 'o Waipahe iā lākou, a ua kāhea 'o ia iā lākou:

Waipahe: Hūi! E Ka'ai! E hele mai i kēia manawa 'ānō!

Ka'ai: 'O wai kēlā?... Tsā! E aha ana 'oe i 'ane'i? E hele paha 'oe i kou hale.

Waipahe: Ke holoholo nei au a e 'imi ana i kāu ipo nani.

Ka'ai: Tsā! He aha kou makemake? 'O Makawao kēia 'āina nei! 'A'ole 'o Moloka'i kēia. E hu'e mai 'oe i ke koai'e o Makawao! ('Ōlelo No'eau, 298.)

Waipahe: 'Oia? Akā 'a'ole au makemake e hakakā iā 'oe. Ua pā'ani wale nō au me 'oe. Makemake wale nō au e wala'au iā 'oe a e holoholo me 'oukou.

Ka'ai: Maika'i, 'a'ole nō ho'i au makemake e hakakā iā 'oe. Mā'ona au i ka mea 'ai. Loa'a ia'u ka mea 'ai koena, makemake 'oe?

Mai kēlā manawa mai, he mau hoaaloha lāua, a hele lāua i ke kulanui o Hawai'i i Mānoa. A ma'a lāua i ka pā'ani pū 'ana i ka pō hīna'i i laila. A pā'ina nui lāua i nā hopena pule a pau.

© Kaʻaimalani Spencer, 2004