‘Umeke (Ka)

Author: 
Courtney Young

 

Pau ‘ole nō ka ‘umeke i ke kahi, pau ‘ole nōka lemu i ka hāleu.
When one does not clean the sides of the poi bowl properly, he is not likely to wipe the backside clean after excreting.

-- Mary Kawena Pukui, 'Ōlelo No‘eau, 2615.
 

 
 

I kekahi lā, loa‘a ka pā‘ina lā hānau nui i ko Leialoha ‘ohana no Tūtūkāne. He kupunakāne akamai ‘o Tūtūkāne, a he kanahikukūmālima ona makahiki i kēia lā. He kanaka pono ‘o ia. He kupunakāne ‘eleu loa ko Leialoha mā. No laila, makemake kona ‘ohana e loa‘a ka pā‘ina nui nona. E ho‘omākaukau ‘ia mai ana nā mea ‘ai a pau e ka ‘ohana, no ka mea maopopo ke kuke ‘ana iā lākou no ka po‘e he nui.

Ua pau nā mea 'ai i ka 'ohana. Akā, 'ano luhi ka 'ohana i ka hana. Aia ka pā'ina lā hānau i ka pā nui o ka 'ohana. Aia ka pā nui ma mua o ko ka 'ohana hale. A hiki mai nā malihini kipa i ka pā'ina, e ho'okipa 'o Pāpā mā iā lāua.

'Ōlelo aku 'o Pāpā, "Aloha e Lani, e komo mai! Pehea kāu mau keiki?"

"Aloha 'auinalā e Pāpā. 'Ōma'ima'i ka'u mau keiki. A 'a'ole maopopo kāna ha'awina i ka muli loa," pane aku 'o Lani.

"Auē! Aloha 'ino. E mālama pono 'oukou," 'ōlelo aku 'o Pāpā.

Ua hiki mai nā malihini kipa 'ē a'e. Ua hiki mai 'o Pili kekahi. He kanaka kiko'olā loa 'o ia. 'Oi aku nō ke kiko'olā o Pili ma mua o Tūtūkāne. 'A'ole i makemake nā kānaka a pau e hiki mai 'o Pili i ko Tūtūkāne pā'ina lā hānau. Akā, he 'ohana 'o ia. No laila, 'a'ole hiki i ka 'ohana ke hana 'ino iā Pili. Minamina.

Kū a'e 'o Pāpā ma ka pā a kāhea, "Hūi! Mahalo nui loa iā 'oukou no ka hele 'ana mai i ka pā'ina lā hānau o Tūtūkāne. Maopopo ia'u hau'oli loa 'o Tūtūkāne iā 'oukou. E 'olu'olu 'oukou, e 'ai a kama'ilio i kēia lā. Mahalo hou iā 'oukou."

"Aia ka mea 'ai ma mua o ke kumu lā'au 'ulu," 'ōlelo 'o Māmā. "Loa'a ka poi 'ono iā kākou i ka 'umeke koa ma laila. A mai poina e loa'a nō ho'i ka mea 'ono."

Kū a'e 'o Pili a lawe mai i ka mea 'ai he nui a kau i kāna pā. Ua loa'a ka laiki a me ke kāmano lomi a me ka pua'a kālua a me ka laulau a me ke kūlolo a me ka i'a aku a me ka 'ahi poke a me ka poi. Ua 'ai koke iho 'o Pili i ka mea 'ai a pau ma kāna pā.

Mana'o 'o Pili, "Makemake e loa'a ka poi hou ia'u!" A hele aku 'o ia e ki'i i ka mea 'ai hou.

Hele aku 'o ia i ke pākaukau a noi iā Māmā, "Hiki ke loa'a ka poi hou ia'u ma luna o ka'u pā?"

"'Ae," pane 'o Māmā.

"Mahalo," 'ōlelo 'o ia.

'Ahā, 'alima kēia hana, a 'a'ole i mā'ona 'o Pili. Ke 'ai nui iho nei 'o Pili, a e lepo loa ana ka 'umeke i ka poi. Ma hope, ua mā'ona 'o Pili a ua noho iho 'o ia e lomi ana i kona 'ōpū. Ua waiho 'o ia i ka 'umeke lepo.

Ma hope o ke kama'ilio 'ana me Pāpā, 'ōlelo 'o Pili, "E hele aku ana au i ka lumi ho'opau pilikia no ka mea loa'a ka 'ōpū 'eha ia'u."

No laila, 'ōlelo 'o Pāpā iā Māmā, "Pau 'ole nō ka 'umeke i ke kahi, pau 'ole nō ka lemu i ka hāleu." ('Ōlelo No'eau, 2615)

© Courtney Young, 2004