Pōpoki (Ka) Māka‘ika‘i

Author: 
Leolani Nagano

 

 ‘A‘ole nō i ‘ike ke kanaka i nā nani o kona wahi i hānau ‘ia ai.
A person doesn’t see all the beauties of his birthplace.

One doesn’t see how beautiful his birthplace is until he goes away from home.

-- Mary Kawena Pukui, ‘Ōlelo No‘eau, 230
 
 

 
 

I kekahi lā, aia ka pōpoki li‘ili‘i ‘o ‘Anini mai Kona i ka mokupuni ‘o Hawai‘i. Ua makemake ‘o ia i nā hana ho‘opīhoihoi a me nā mea hou a le‘ale‘a. Ua noho wale nō kona ‘ohana i ka moku ‘o Kona a ‘a‘ole lākou i huaka‘i i ka mokupuni a pau. No laila, ho‘olālā ‘o ‘Anini e huaka‘i i ka mokupuni a pau. Ma hope o ‘elua makahiki, hiki iā ia ke ha‘alele i kona home. Ma mua o ka ha‘alele ‘ana, ua hā‘awi ‘o ia i kona aloha i kona ‘ohana.

Ua ho'omaka ka pōpoki e hele i ka moku 'o Ka'ū. Ma hope o ka hele wāwae 'ana no ka manawa lō'ihi, 'imi 'o ia i ka wai. Akā 'a'ole lawa ka wai i Ka'ū. Makewai 'o 'Anini i ka wai 'ole. Mana'o iho 'o ia, 'oi aku ka pulu o Kona ma mua o Ka'ū! 'Āpa'a loa nō 'o Ka'ū!

'Emo'ole, ua lohe 'o 'Anini i kekahi leo. "Aloha! 'O Pūlolo ko'u inoa. Pehea 'oe?"

Ua nānā a'e ka pōpoki a 'ike i ka 'īlio nui ke'oke'o. "Aloha, 'o 'Anini ko'u inoa. Māluhiluhi a makewai loa au! 'A'ole loa'a ka wai ia'u."

"Aloha 'ino! Kōkua au iā 'oe. E lele 'oe ma luna o ko'u kua a e hāpai ana au iā 'oe i ko'u home."

"Mahalo nui loa e Pūlolo." Ua lele ka pōpoki ma luna o ke kua o ka 'īlio.

Ma hope iho, ua hiki lāua i ko ka 'īlio hale. 'A'ole nui nā kumu lā'au a me nā mea kanu ona. 'Ele'ele 'o Ka'ū i nā 'a'ā nui. I kēlā pō, ua 'ai lāua i ka pipi kaula a inu iho i ka wai. Ua hiamoe 'o 'Anini ma luna o na 'a'ā 'olu'olu 'ole.

I ia lā a'e, ua hele ka pōpoki i ka moku 'o Hilo. Ua ho'omaka ka ua ho'okina. Ua 'ike 'o ia e hiki ana 'o ia i Hilo, no ka mea 'ike i nā kumu lā'au uluwehi a me ka ua. Ua 'ike ka pōpoki i ka moa e 'ai ana ma lalo o ka lā'au nui.

"Aloha! 'O 'Anini ko'u inoa. Hiki ia'u ke 'ai i kekahi mau mea 'ai?" noi ka pōpoki.

"Aloha. 'O Makamaka ko'u inoa. Mai e 'ai! Lawa ka'u mea 'ai no kāua."

Ua 'ai pū 'ia ka manakō a me nā hua makekemia e nā holoholona. I kēlā pō, ua mana'o 'o 'Anini, "'Oi aku ka nui o ka ua o Hilo ma mua o ka ua o Kona." He huluhulu pulu kona a hiamoe 'o ia ma luna o ke kelekele.

Ma hope o ka ua 'ana, ua hele aku 'o 'Anini i ka moku 'o Kohala. Ua ho'omaka ka pōpoki li'ili'i ma'ū e ha'ukeke no ka mea anuanu loa 'o ia. Ua 'ike ka pōpoki i ka pua'a e 'eli ana i ka lepo.

"Aloha! 'O 'Anini ko'u inoa. E aha ana 'oe?" nīnau ka pōpoki.

"'O Kāneki ko'u inoa. E 'eli ana au," pane ka pua'a.

'Aka'aka 'o 'Anini. "Maopopo ia'u. Akā, e 'eli ana 'oe i ke aha?"

"Iā 'oe ia wahi! Hele ma kahi 'ē!"

Maka'u ka pōpoki i ka pua'a. Ha'alele 'āwīwī 'o ia. Ua loa'a iā ia ka lā'au no ka hiamoe 'ana a me nā hua 'ai e 'ai. Ua anuanu nō na'e ka pōpoki no ka mea 'a'ole hiki iā ia ke hana i ke ahi. 'A'ole maopopo iā ia. 'A'ole hiki iā ia ke hiamoe. No laila, ho'omaka 'o ia e ho'i i kona moku 'o Kona.

I ka manawa ona i hiki ai i Kona, hau'oli loa 'o ia. Hemolele ke anilā o Kona. 'A'ole 'āpa'a loa a i 'ole pulu loa a i 'ole anuanu loa, hemolele nō! Nui nā mo'olelo āna mai kāna huaka'i no kona 'ohana. Ua lohe lākou i kāna mo'olelo e pili ana i ka hui 'ana me Pūlolo a me Makamaka a me Kāneki. Mana'o iho lākou, hoihoi loa nā mo'olelo.

Ua ha'i aku 'o 'Anini, "'Ano le'ale'a ka huaka'i, akā hau'oli loa au e noho i ko'u home."

Pane ka makuahine o ka pōpoki li'ili'i, "'A'ole nō i 'ike ke kanaka i nā nani o kona wahi i hānau 'ia ai." ('Ōlelo No'eau, 230)

© Leolani Nagano, 2004